از «خانه عنکبوت» شاه تا «ترن» انقلاب

در باب فرهنگ و هنر نوشته ای داریم با عنوان “از «خانه عنکبوت» شاه تا «ترن» انقلاب” که امیدواریم مورد بهره برداری شما قرار بگیرد.

گروه فرهنگ و هنر دفاع پرس ـ رسول حسنی؛ انقلاب هر کشور بازنمایی قدرت‌مندی در نشریات آن کشور دارد تا بخش مهمی از تاریخ خود را به دلیل مطبوعاتی چون سینما و ادبیات حفظ کنند. این امر در ایران از ارزش مخصوصی دارا است چرا که این انقلاب نه‌تنها در ایران و کشورهای منطقه حتی در عرصه جهانی موثر بوده و مناسبات سیاسی اغلب کشورها را از خود متاثر کرده است.

نمونه این اثرگذاری را در بیداری اسلامی در کشورهای مسلمان و کلید زدن برنامه اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی در کشورهای متخاصم می‌بینیم. تاثیرگذاری این انقلاب تا حدی است که هالیوود در طرف دیگر آن سکوت نکرده و آثاری علیه انقلاب اسلامی مانند «بدون دخترم هرگز»، «فارگو» و… را ساخته است.

سینمای ایران در این جنگ مطبوعاتی کمی منفعلانه رفتار کرده و آن طور که باید نتوانسته آثاری جهانی ایجاد کند. در چنین موقعیتی دست سینمای ایران در این مسئله چندان خالی نیست و از همان ابتدا با محوریت انقلاب آثاری ساخته شده است که «خونبارش» ساخته «رسول صدرعاملی» آغازگر این راه بود.

در این یادداشت به چهار فیلم مهم در ژانر انقلاب اشاره شده که پیشتر می‌خوانید.

«خانه عنکبوت»

«علیرضا داوودنژاد» که پیوسته ثابت کرده در تجربه کردن فضاهای ناتعارف موفق بوده با تولید «خانه عنکبوت» در سال ۱۳۶۲ اثری دارای اختلاف را پیرامون انقلاب اسلامی تولید که در نوع خود قابل تامل است.

در خلاصه جریان فیلم آمده است: «بعد از انقلاب در بحبوحه ماجرای حمله نظامی طبس، چهار مرد (تقی نیا، کامران، ثابتیان و تیمسار) که وابستگی هایی به نظام سرنگون شده سلطنتی دارند، در ویلایی گرد آمده اند و در انتظارند تا کودتا پیروز شود. حمله نظامی طبس شکست می خورد و چهار مرد مستاصل از وضع خود و ترس از گرفتار شدن، دیوانه وار به جان هم می افتند و یکدیگر را از پای در می‌آورند.»

یکی از خصوصیت‌های این فیلم حضور بازیگران شاخصی مانند «عزت الله انتظامی»، «جمشید مشایخی» و «داوود رشیدی» است که توانسته‌اند با حضور هنرمندانه خود یکی از کارهای کلاسیک دهه ۶۰ را در حافظه تاریخی سینمای ایران ماندگار کنند.

وجود کاراکترهایی با نگرش دارای اختلاف و طبقات اجتماعی مختلف در این فیلم دلیل شده تا این اثر گفت گو محور باشد بخصوص آنکه بخش فراوانی از این اثر در یک لوکیشن ویژه می‌گذرد. گفت‌وگوی این چهار شخصیت در حقیقت زاویه نگاهشان به انقلاب و مبارزه علیه آن و خدمات رسانی از رژیم پهلوی را مطرح می‌کند. سرنوشت مردان فیلم خانه عنکبوت همراه با اسم فیلم ما را به این نتیجه می‌رساند که داوودنژاد یکی از ایدئولوژیک‌ترین فیلم‌های انقلاب را ساخته است.

حتما بخوانید   هر لحظه به جوانان اعتماد کردیم نتیجه گرفتیم

«تشریفات»

«مهدی فخیم‌زاده» از نمونه فیلمسازانی است که در کارهای سینمایی و تلویزیونی خود به زبان ویژه خود رسیده است. ایشان در اکثر کارهای سینمایی‌اش بیش از آنکه جریان بگوید دست به ایجاد شخصیت‌های ماندگار زده که در بیشتر مواقع نیز موفق بوده است.

یکی از این شخصیت‌ها «رضای حسن مطرب» در فیلم به یادماندنی «تشریفات» است. این اثر به دلیل نگاه حقیقت‌گرا با رگه‌هایی از طنز و کمدی موقعیت به اشتراک کارهای انقلاب اسلامی مکان مخصوصی دارد.

تشریفات جریان «جوانی مشهور به حسن مطرب است که برای دزدی وارد خانه‌ای می‌شود. در خانه مجاور روحانی‌ای به اسم توحید با موعظه‌های خود گروهی از اهالی محل را بر ضد نظام سلطنتی می‌شوراند. پلیس ایمنی برای دستگیری توحید به محله هجوم می‌آورد. با استناد به این شرایط حسن نیز بازداشت می‌شود و در زندان به دلیل مشابهت به روحانی شکنجه می‌شود. بازجو پی می‌برد که ایشان توحید نیست. با وعده و وعید ایشان را به شکل توحید در می‌آورند و در یک گفتگو تلویزیونی کمپانی می‌دهند. حسن مطرب از کرده خود پشیمان می‌شود و علیه نظام سلطنتی سخنرانی می‌کند؛ پلیس هم ایشان را دستگیر و اعدام می‌کند.»

فخیم‌زاده این فیلم را از «ژنرال دلارووره» ساخته «روبرتو روسلینی» اقتباس کرده بود که در لحظه اکران با نقدهایی منفی و تند مواجه شد. «تشریفات»، فیلم پرطرفدار مخاطبان در سال ۶۵ بود و بسیار خوب فروخت.

«تیرباران»

«علی‌اصغر شادروان» در سال ۱۳۶۶ با استناد به زندگی شهید «سیدعلی اندرزگو» فیلمی با عنوان «تیرباران» را کارگردانی کرد. این اثر با ترور حسنعلی منصور، در ابتدا وزیر رژیم پهلوی در سال ۱۳۴۳ شروع و با شهادت اندرزگو به انتهای می‌رسد.

در این فیلم می‌بینیم که «بعد از ترور منصور ماموران با تجسس بسیار، همه عاملین ترور جز سیدعلی اندرزگو را دستگیر و اعدام می کنند. مامورین ساواک در جستجوی اندرزگو هستند، چرا که ایشان را از طراحان اصلی ترور می‌دانند، با اینحال سیدعلی اندرزگو در لباس مبدل به مبارزه ادامه می‌دهد و چند بار تا فاصله دستگیری می‌رسد، ولیکن باز نجات می‌یابد و هر بار مجبور می‌شود بهمراه خانواده به شهری یا روستایی دیگر برود. تازه ترین بار مامورین ساواک محل زندگی ایشان را محاصره می‌کنند و اندرزگو بعد از یک درگیری مسلحانه، به شهادت می رسد.»

حتما بخوانید   جشنواره سی و ششم فیلم فجر نقطه عطفی در تاریخ سینمای دفاع مقدس شد

در چنین موقعیتی تیرباران یکی از کارهای مهم سینمای انقلاب اسلامی است با اینحال به دلیل تمرکز فیلمساز بر حادثه‌ای بودن فیلم و توجه به اجرای قواعد این ژانر دلیل شده بود که فیلمساز کمتر به وجه پیشرو بودن و منش شهید اندرزگو نزدیک شود. چرا که فیلمساز بیشتر مرعوب جریان پر فراز و نشیب فیلم قرار گرفته بود تا شخصیت و منش یکی از بزرگترین مردم موثر در انقلاب اسلامی.

ولی باید گفت شادروان با داشتن فیلمنامه‌ای محکم و استخوان دار یکی از کارهای ماندگار سینمای دهه ۶۰ را ایجاد کرد که هنوز ظرافت‌های خود را حفظ کرده است.

«ترن»

فیلم «ترن» نه تنها در کارنامه «امیر قویدل» که در تاریخ سینمای ایران ایران اثری فراموش نشدنی است. ترن به اتکای حضور چند فیلمنامه نویس خود به لحاظ روایت داستانی استاندارد، مثال زدنی است.

«در اوج روزهای انقلاب، لکوموتیورانی به اسم فولاد، قطاری سوخت رسان را به مقصد اصفهان می‌راند. با اعتصاب کارگران کمپانی نفت و راه آهن، برای رفع نیاز مردم، مسیر قطار را به سوی جاهای سردسیر تغییر می‌دهند. ارتش وارد رفتار می‌شود تا محموله را پس بگیرد، با اینحال فولاد با یاری دستیارانش مصمم می‌شود قطار را به مقصد برساند. مردم با مشعل های فروزان به همراهی قطار تا مقصد می‌آیند و لکوموتیوران در واپسین دقایق جان خود را در این راه از دست می‌دهد.»

این که در زمستان ۵۷ یک قطار سوخت رسان ارتش در مسیر حرکت با تلاش کارگران پیشرو تغییر مسیر می‌دهد و جای تامین نیازهای ارتش، به سوی مردم می‌رود و بعد ماجرای تقابل ارتش با افرادی که مسیر حرکت قطار را عوض کرده اند، هم از کشش داستانی خوبی دارا است و هم این که حرکت قطار به مثابه ادامه مسیر انقلاب خوب از کار درآمده است.

موسیقی گوش نواز مجید انتظامی هم یکی از جذابیت های فیلم «ترن» است. موسیقی درخشان و ریتمیکی که تم حماسی را با ضرباهنگ حرکت قطار تلفیق می کند و در لحظات پرالتهاب و پرتحرک فیلم، آمیزه خاطره انگیزی را به ثبت می رساند. این موسیقی بعدها با اسم آرم بسیاری از برنامه های پیشرو مورد بهره برداری قرار گرفت.

حتما بخوانید   نقد فیلم‌های «آخرالزمان» در برنامه در هفته جاری رادیو معارف

«ترن» بی تردید یکی از پنج فیلم مهم سینمای انقلاب است که مفاهیم پیشرو بدون شعار و هیاهو را در شکل اثری مهیج با شاخصه‌های ایرانی آن به مخاطب معرفی می‌کند.

«ترن» به اشتراک کارهای حادثه‌ای لحظه خود یک اثر آوانگارد شمرده می‌شود. این اثر در لحظه اکران و پخش چند باره‌اش از تلویزیون موفق شد مخاطبان بسیاری را به خود جلب کند.

«ای ایران»

«ناصر تقوایی» از فیلمسازان صاحب سبک و گزیده کار سینمای ایران است که در سال ۱۳۶۸ یکی از مهمترین کارهای با مسئله انقلاب اسلامی را تولید که مانند دیگر کارهای این کارگردان بزرگ در کارنامه سینمای ایران ماندگار شده است.

در فیلم «ای ایران» می‌بینیم، «در بحبوحه انقلاب گروهبان مکوندی به ماسوله می رود و مردم را آزار می دهد. ایشان برای آن که منطقه تحت نفوذش از شهرهای دیگر کم نیاورد، حکومت نظامی مطرح می کند. کسبه مارکت، معلم ها و دانش آموزان مدرسه با ایشان مقابله می کنند و فرزندش را می آزارند. هم لحظه با فرار شاه از کشور به پاسگاه تحت فرماندهی ایشان که جشنی به بهانه ارتقای درجه مکوندی در آن برپاست، هجوم می برند و بساطش را به هم می ریزند.»

ناصر تقوایی بدور از هر اظهار نظری تنها سعی در بازنمایی یک انقلاب را دارد و همین مساله باعث شده تا «ای ایران» با هر طبقه و مکان فکری رابطه برقرار کند. به اشتراک خیل کارهای شعارزده آن سال‌ها این فیلم را باید به مثابه یک هوای تازه به حساب آورد که بیش از هر چیز بر همدلی و وحدت رویه مردم ایران تاکید دارد.

موسیقی درخشان «ناصر چشم‌آذر» و بازی‌های منحصر بفرد بازیگران آن از شاخصه‌های این فیلم است که هنوز در کمتر فیلمی با مسئله انقلاب تکرار شده است. محیط کمیک این فیلم در اقبال آن از جانب مخاطبان بطور کلی تاثیر گذار بوده و توانسته در پخش‌های مکرر آن مخاطبان بیشتری را جذب کند.

انتهای پیغام/ ۱۶۱

امیدواریم نوشته “از «خانه عنکبوت» شاه تا «ترن» انقلاب” مورد قبول علاقه مندان قرار گرفته است.

منبع

نویسنده : 
تاریخ انتشار : فروردین ۱۵, ۱۳۹۷
دسته بندی : فرهنگ و هنر

دیدگاههای کاربران